LAI TLANG AH AKARH NGAI MI THIL TTHA LO HNA

1. BAIBAL I A UM LOMI, PHUAHCHOM THLARAU RIANTTUANNAK

Laimi Khrihfa hrintthan, Tlarau fa ai timi nihhin Jesuh fialmi nakin Jesuh fial lomi kan tuahmi a tam deuh. Thlarau Thilpek (Laksawng) nakin kanmah nih kan phuahchawmmi thlarau laksawng kan hman deuh. Evangelist pawl hi an felnak le an tthatnak a tampi ve. Asinain Baibal athei fiang lomi ngawt an si. Baibal hi word study (Baibal biafang pakhat hnu pakhat a dothlatmi) an si lo. An cawnpiakmi member pawl he an theihnak le an hmuhnak ai khat. An sining zong ai khat.

Thawngttha biatak an phuanmi cu attha nain Baibal i a um lomi, an phuah chommi thlarau exercise tam tukin an tuah pi hna i zaapi cu biatak ah i lawm ti loin Baibal i a um lomi thil tuah ah an i zaa khun. Bianabia ah, Greek Baibal ahhin “Holh theih lo” (Unknown Tongue) timi biafang hi a um lo. Holh (Tongue) ti lawng in a ummi a si. Mizo Baibal le Lai baibal nih an i leh palh caah “holhtheih lo” ti ah an leh caah “holhtheihlo” timi hi a um nak chan cu a si. King James nihhin ai leh sual ve i “unknown tongue” tiah a ti. Unknown (theih lo) timi biafang cu Greek Baibal ah a um lo caah italicized (asir sawt) in King James nih a ttial mi a si. Laimi nih Baibal an leh ahhin Mizo Baibal hi an i zoh ngai rua. English Baibal lawng let loin Mizo Baibal an leh chih. Mizo nih “Tawng hriat lo” a ti caah an i cawn i “holh theih lo” tiah an leh ve mi a si. Paul nih a ttialmi Biakam Thar ahcun “holhtheih lo” timi biafang hi a um lo. Greek Baibal ah a um lo. Mizo Baibal le Lai Baibal ah a um. Cu holh theih lo cu zei a si ti nan hngalh lo caah nanmah nih nan phuah chom. nan ser chom i Thlarau nih a kan peek nan ti. Kawl Baibal zongah “Miphun dang holh” ti in a leh. Baibal ah Thlarau nih a peekmi holh cu miphun dang holh i holh khawhnak tu kha a si. Cucu a dong cang. Tuchan ah a pe ti lo. An pee ve fawn lai lo.

Lai Tlang ah an holhmi holh theih lo cu Thlarau nih a peekmi hna a si lo. Anmah nih an lih in an phuah chommi a si. Paul nihcun a lettu an um lawng ah holh uh a ti. Laimi nih an phuah chom mi diddadalalafafa ticu leh khawhmi a si lo. Holh a si lo. Lih a si. An phuah chommi holh “didi,dada,lala,fafa,huhuhu” ti cu holh a si lo caah ahomah nih nihin ni tiang an let kho lo.

Leh khawhmi zong a si lo. Lai nih “didi” an timi cu Mirang holh zongin “didi’ ti asi ve ko. Leh awk a ttha lo. Leh khawhmi an si lo. Paul nihcun, “Thlarau nih a peekmi holh cu a lettu an um awk a si” a ti. Cucaah tuchan i nan holhmi “Holhtheihlo” hi cu Baibal ah a ummi holh kha a si lo. Nan lih in nan phuahmi asi i cucu “Thlarau Thilpek tiah Pathian tu nih ti loin, nanmah nih nan ti. Pathian Thiang Thlarau nih a rak pekmi hna holh cu “Miphun dang holh” in holh khawhnak kha asi i miphun dang holh cu lehkhawhmi a si. Cu lawnglawng cu baibal ah Thiang Thlarau nih a peekmi holh cu a si. Mah bantuk cawnpiaknak hman lo hi phalh khawh ti lo tiangin kan ram ah mei bantukin a lawn cang.

Atu i nan holh mi hohltheih lo hi Pathian Thiang Thlarau nih a peekmi si sehlaw Paul nih a ttialmi Greek Baibal zongah a um ve hnga. Zeicadah an i leh palhmi Baibal lawngah a um?

2. AIDS LE THISEN IN CHAWNH KHAWHMI ZAWTNAK

Vawlei cung ah mihrutbik mi hna cu mah le mah hmanh ai daw lomi hna kha an si. Mah zawnruah hmanh a hngal lomi hna kha an si. Vawlei cung pumpi nih condom hmang loin nupa sinak an tuah ngam ti hna lo. Thisen i check hmasa loin tthitumhnak an tuah ti hna lo.

USA ram pakhat lawng ah condom hi kum khat ah 450,000,000 an zuar khawh. Nupa sinak i ichawhkhawhmi zawtnak ngeih le ngeihlo theih asi lomi minung he condom loin nupa sinak an tuah ngam ti lo. Asinain kan Laitlang ahcun i tthitumh lai ah thi i ceck hi a tu tiang kan hmang rih hna lo. Tthit-umh hlan i thi check kong chim ahcun ai tthen tthan dingin an um dih hna. Lai Tlang ah condom an zuar lo nak khua a tam. Cun, Laimi cu pakhat le pakhat kan i theihhngalh dih caah condom kha an zuar ko zongah an caw ngam hna lo. Asinain nupa sinak i sum kha a um hlei lo. Cunihcun AIDS, B-rungrul, C-rungrul cu kan Laimi lakah a karh ter ngaingai. Hihnu zongah a karh chin lengmang rih lai. AIDS, B-rungrul le C-rungrul nih a thahmi kan Laimi hi kan karh chin lengmang cang.

Angaingai ti ahcun hi damh khawh ti lomi nupa sinak in i chawnh khawhmi zawtnak rungrul hna nihhin atulio kan vawlei cungah ram hrutmi le ram sifaakmi lawng hi a thah lengmang mi hna zawtnak a si. Laimi cu condom kan hman hna lo caah hi zawtnak hi a karh hlei ah lakfa pawimi zong kan karh chin lengmang ko lai.

3. HOLH PHUN DANG/BIAKNAK PHUN DANG

Laimi nih Kawlrawn le ramdang ah kan peem chin lengmang. Kawl miphun tlang cungah an kai chin lengmang ve. An biaknak an rak i ken, an Pathian an rak i phurh. Lam a vun tthat chin lengmang cang lai caah hmailei ahcun Muslim le Hindu tehna zong kha khua an vun sa ve te hna lai. Kham khawh nak nawl kan ngei hna lo. Kham phung zong an si fawn lo. Mi cheu cu kan Laimi he an i tthium hna lai i an biaknak chungah an luh pi te hna lai. Lai Tlang ah kan hman bikmi holh hi Kawl holh a si zau lai. Thlanglei Lai Tlang ahcun khuapi minung hnarcheu nihcun Kawl Holh an hman cang.

4. BIKE IN THIHNAK LE KHAWNDENNAK
Laimi lakah bike a ngei lomi cu ke a ngei lomi bantuk ah i ruah a si cang. Khuapi deuh ahcun inn kip nih ngeih dih ngawt a si cang. Aroh hlanah Khuate lei zong nih inn kip nih an ngeih dih zau cang lai. Inn kip nih an ngeih lawng siloin inn khat pahnih/pathum ngei zong an tam cang lai. Atu zongah ke in khualtlawn a um ti lo. Motor bike ngeih cu a sualnak a um lo. Asinain zurit bu a hmangmi le luchin (Helmet) lo i ai citmi kan tam caah bike nih a kan thahmi kan tlawm ti lo. Hliamhma a pumi kan tlawm ti lo. Hmailei zongah a hmangtu kan tam deuhdeuh lai i bike i i hliamnak le tihlohnak cu a karh vima ko lai.

5. TI HARNAK

Laimi cu kan theih hngalhnak le kan cawnnak a tlawm caah uico bantukin mah bawhnak saphaw a ttammi kan tam. Kan khuaram thing vialte a herhnak he a herh lo nak he kan hau dih ngawt. Thingram a dih, ramsa an dih, ti hna a cat. Matupi i Lemro Tiva cu kan hngakchiat lio i kan rak i lio tawnnak kha a reu dih ngawt cang. Bongtala Tisor zong ti fate lawngin a tla cang i zoh ding a um ti lo. Tisor zoh i a kalmi nihhin Tisor tu zoh lo in lungpang tu kha an zoh deuhmi a si cang. Than Tlang Lahva le Thing Va zong a reu dih dengmang cang.
Hmailei ahcun Tio le Bawinu zong hi an reu ve te kho men.

Tiva pi hmanh an reu ahcun tiva te, tidin dingah kan i laakmi te hna hicu chimhau loin a reu zau ding lawngte an si. Tiva te an reu dih ahcun Laimi nih ti loin zeitindah khua kan sak lai? Kan Lai Tlang hmun dawh kan timi hi ti kan ngeih lo ah zeitindah khua kan sak khawh hna hnga? Lai Tlang khuapi Tidim, Falam, Matupi, Mindat, Hakha, Than Tlang hna nih tthla caan ah harsatnak kan ngeih bikmi cu ti kong buainak hi a si cang. Atuning tein kan ram hi kan hman hna ahcun tuhnu kum 50 ahcun Lai Tlang ah dinti a dih khomi a si.

6. THIKAI ZAWTNAK LE ZUNTLUM

Laimi kan si arak fah tuk i lo kan rak tuah mi, thing ka phurh mi, adang rian hrang kan rak ttuan mi, sa kan duh ning in kan rak ei khawh lomi, facang buh a man a faakmi kan rak ei khawh lomi, Bike kan rak ngeih lo caah kan ke tein khual kan rak tlawnmi vialte hi kan caah ngandamnak ttha bikmi a rak si.

Abikin thikai zawtnak le zuntlum zawtnak chungin a kan khamhtu an rak si. Asinain atuahcun kan Laitlang ah thingphurh a um tuk ti lo. Lo tuah lomi zong hnarcheu deng kan si cang, ke in khualtlawn a um ti lo, rawl thawthaw a ei khomi an tam cang. Asinain kan taksa ngandamnak nih a herhmi cawlcanghnak kha ahlei in kan tuah ti fawn hna lo.

Cucaah cawlcanghnak um lo ruang le eidin i sum lo ruangah a chuakmi thikai zawtnak le zuntlum zawtnak cu kan Laimi lakah a karh chin lenmang lai ti cu a fiangmi a si. Tu chan ahcun hngakchia zong lam naite thil chawk hmanh kha bike locun rianfial khawh an si ti hna lo. Bike hi kan nunnak ah tthen awk a ttha ti lomi thil pakhat a si cang. Lai Tlang a ummi Laimi cu thau kan uar ngai fawn hna caah kan i thau ter chap hna lai i thikai le zuntlum zawtnak nihcun kan ram a cul dih te men lai.

7. PHONE RUANGAH MIT TTHA LOMI

Laimi nih kan uar bikmi adang pakhat cu smart phone hi a si. Kan komh bikmi zong hi smart phone a si. Upa lawng si loin hngakchia, bawhkeuh zong nih phone cu an uar tuk i upa tlukin an thiam ve. Asinainan mit nih a celh lo. Korea pawl nih an chimmi cu, Korea ahcun hngakchia nih phone an hman tuk caah hngakchia cheu thum ah cheu khat cu an mit a ttha ti lo i mitbenh he khua an sa cang an ti. Laimi zong a tuning in smart phone kan hman hna ahcun kan fale an mit rawk dih lai lai i Laimi hi kan zaapi tein mitbenh kan i benh dih te men hna lai. Lai Tlang ah mitbenh a zuarmi hi business ttha bik tuahmi an si te men lai.
Credit: Aung Myint Thang