Salai Van Cung Lian nih Salai Lian Hmung Sakhong cu lih a timi kong ah ka bia lehnak

Phiangkum dah ti lo cun ca ka țial ti lai lo ka ti bang, a biapi deuhmi lawng ka țial lai. A biapimi zong cu a tampi ko nain cu lak zong ah pakhat pahnih lawng ka țial cang lai. Van Cung Lian timi cu ho dah a si? A pakhatnak ah Van Cung Lian hi fimnak ah a let zakhat in ka thlaumi a si. Lar duh le Falam cawisan duh ah heh tiah lih le lih in bia hleivuang tuah a hmangmi a si. Video i thlak i Chin History ti phun in Falam ropui nak a aupi lengmangtu a si. Lar ning ti duh ah Falam a phak hui hna ahcun Falam Vawlei ah aa bawhter lai i post a hmangmi a si. Kei vial hi ka Lar tuk lai ti phan ah hmanthlak le video i tar len ka duh lo nain sniper bang zapi nih nan hmuh khawh lo mi le nan ruah phak lo mi ralpawl a hei hmutu le kaptu kha ka si. Van Cung Lian hi sawi ka duh lo. Sawi awk tlak zong ah ka ruat lo. A cațialmi pawl zong hi ka rel bal tuk lem lo, kan Hakha media pawl nih dah nan van post chin ti lo ahcun. A tu a cung i a kong ka chimmi zong kha a blog ca ka rellen ruangah si loin Hakha media ah hin a uar ngaimi nan um hna i, a țialmi pawl nan van post chin lengmang caah ka hmuhmi sawh a si. Cutikah hi ti zoh sawh ah cun tuanbia hngal bal ve lo, Laimi pawl an hlen dih sual hna lai tiah ka chimnak a si.

Van Cung Lian nih aa thawh i Pu Lian Hmung Sakhong chimmi cu phancawp a si a ti an ti? Curuangah cun a mah zong hi phancawp hmang a si ve ka langhter lai.
Tlaisun nih Hriamnam an chiah cangka 1891 thokin Chinram cu Mirang kut ah a tla nain Chimram chungah raltete cu a chuak pah lengmang ko a ti, Curuangah Lal Luai zong kha hi lio ah hin mirang a doh hna kha a si a ti. Mah vial a chimmi hmanh ah hin a hngawng merh colh hngap ka duh nain kaa sum deuh. Tlaisun ral sungh le Chinram Mirang kut tlak pakhat hmanh aa seng lo, aa pehtlailo. A mawhlonak pakhat te cu Carey le Tuck cațialmi aa bochantuk pin ah Pupa pawl bia le hla taktak a hngal bal lomi a si caah a si.Carey te ca rel zong ah cu tluk lawmman in tlaisun an cawisannak cu a um lo, Carey te hi an cauk an rak țial ah hin nikhat hnih men ah an țialmi a si lo. Kum tam tuk te, an diary i, an record mi kha chirhchan a si. Cutikah Mirang Laitlang an kai hlan deuh ah hin Shwe Gyo Pyue minta timi kawlpa hi pu Con Bik, Tlaisun te sin ah a ralkap zakhat hrawng he an rak i dor, curuangah Carey le Tuck, Kalay lei deuh ah a ummi an si tikah Con Bik kong hi an hngalh ngai i an rak chim thiam ngai nak a um. Hakha tu hi Thlang deuh a ummi le, a pennak le uknak hi thlanglei le mizoram lei ah a va zaumi a si tikah Caray te nih tampi an rak hngal rih lo. Curuangah ca an țial hram thok ah khan Tlaisun hi Chinhills ah cun humham ngei bik an si tiah Carey te nih an țial, Cu te cu Van Cung Nung timi pa nih hin tleihtleng ah aa hman i, mirangca he kawlca he Falamca he tiin blog kip ah Falam cawisannak caah a chim zungzal. Hi ka zawn ah hin hngalh awk pakhat cu Kalay lei ah a ummi Carey le Tuck te caah cun Tlaisun kha huham ngei bik an rak si men tak ko lai, Nain Halkhapi caah zei tik hmanh ah Tlaisun hi huham an ngei bal lo, kan upat bal mi hna an si lo. Mirang kai lo ahcun 1,2,3 bak ah kan phil cikcek khawhmi an rak si. Halkha cu chim lo, Zahau, hmanh nih Con Bik te pawl cu an ci hmih dih an rak timh cang hna, kha lio ahcun Mirang ruahnak ahcun Zahau cu Tlaisun sal khing ah an rak ruah hna. Ziah tiah cun tlangcung taktak ah an ra rih lo i, a chung sining taktak an rak pemh lo. Mirang a do tu Kawl Shwe Gyo Phue minta aa dornak a si tikah mirang nih Tlaisun cu a pical ngai ah an rak ruah sual hna. A sinain a taktak le a ngaingai tiahcun Tlaisun timi Con Bik te pawl hi Lairam chung ah miralchia bik mi an rak si. Zapi nih cun nan pemh lai lo. Nain a fim tu cu an rak fim ngai ve. Zahau, Sim, Laizo le Hualngo pawl hi Tlaisun nih cun ralkap ah an rak hman hna i heh tiah kawl khuate le Tidim lei mi pawl dotu ah an rak hman hna, Ngawn le Zaniat pawl nih doh an duh hna ahcun Zahau ti pawl hi an hman hui hna, cu bantuk țhiam in Laizo, Mangkheng ti pawl nih Tlaisun sinin luatnak khel an duh ahcun Zaniat ti pawl kha an hman hui hna, a fawinak chim ahcun Falam peng ah khin, miphun tenge an tam ngai i, Tlaisun nih an rak mawngh hna ti nak khi a si. Nain a donghnak lei ahkhan cun mawngh cawk khawh dawh an si ti lo i, zahau nih thah dih timh cu an rak timh bal hna nain mirang kai lai a si caah lungrual in an i la, nain mirang kai hnu zong ah khan an buai ngai rih. Falam peng an tlang holh, Falam khua chung holh khi Tlaisun holh si loin Zahau or Laizo holh a si. Chim duhnak cu Zahau nih tlaisun pawl an tei hna a langhnak a si. Hriamnam in i tuk le doh chan a si lo tikah holh tu in an naan dih hna a lang, curuangah Hakha le Falam zong hi meithal cun kan pupa chan hmanh ah a do huaha lomi kan si caah tu chan hrim ahcun doh phung a si lo, Nain Holh ahcun Zahau te hna cu one two three bak in tei ding kan si cang.

Mirang an kai ahhin Kalay lei in a rami caah Tlaisun tuk hlan ah Lampi khua pawl Siyin pawl tuk hma sa a herh. Kankaw lei a rami caah Hakha tuk hma sa a herh, i India lei a rami ca zong ah Hakha tuk hma sa a herh. Pu Con Bik cu a thin lawng phang cang ti a si. Kawl Shwe Gyo Phyu nih cun Con Bik cu a phun phun in a tukforh ve ti a si. Shwe Gyo Phyu hi Siangpahrang thisa a ngei mi a si lo, Mirang a dohnak ah a mah le a mah Minta tiah Title aa pe mi a si. Cutikah Mirang kong le Kawlram kong tampi a hngalmi a si. Con Bik sin a um tikah Con Bik zong fim tampi aa chap ve kan ti lai cu, nain Kawl ngian kan ti cu, lih le lih in a tuuk ti a si. Mirang Pawl nih Lairam ah palai an van thlah hna i, Tidim le Tlaisun khua Con Bik te pawl nih cun upat hmaizah tak in an rak don hna, Nain Hakha tu nih cun an rak thah hna. A ruangcu Hakha nih mirang an țih hna lo kha an langhter. Con Bik te tu nih cun an țih tuk hna i, an mah ngai ngai tu ngam loin Siizin pawl tu lawng kha an forh hna ti a si. Shwe Gyo Phyo um lo ahcun Con Bik cu tuan tuk ah khan mirang hmai ah kukbil in surrender a tuah ding a si cang. Shwe Gyo Phyo mithmai zoh ah a leng zoh nak ah Raltha aa lawhter bia a si. Vawikhat hna cu Tlaisun Uktu pakhat ve bawi hmung um lo ahcun Shwe Gyo phyo cu mirang sinah chanh a si ko hnga ti a si. Bawi Hmung nih a si kho lo a ti caah a si.

Ziah tiah cun mirang zong nih khan nan kan chanh (kuat) lo ahcun kan in tuk hna lai tiah an ti lengmang tik hna ah um awk an hngal ve ti lo. Mirang nih Siizin an phomh tiang ah hin Tlaisun cu an i chang rih ko. Nain Hakha nih Mirang sining taktak a zoh tikah “dohțhalo” a si ti kha a hmuh. Ziah tiah cun India lei in mirang ralkap 3380 le Kankaw lei in 1896 hriamnam tling he Hakha doh bak ah an kai kha Hakha nih a hngalh cang. Cucaah cikkhat cu ra ko hna seh law, thilsining kan zoh lai i, a caan nih a chit tikah kan thah te hna lai tiah an i zuah hna. Mirang Ral bawi le Hakha Bawi pawl cu daw ngai in an i tong hna, Hakhapi ah Mirang ralkap an um cang ti kha Tlaisun pawl, Pu Con Bik te nih an hngalh ve tikah an ning țih dih cang ti a si. A khuk i bil i i ap colh bak kha a duh ko nain aa ap a si ahcun Shwe Gyo Phyu Kawl pawl kha mirang nih cu hlan an rak sualnak ruangah an thah ding hna a si. Biahrennak nih le an tuah cang fawn, Pupa biahrennak timi cu “kan thi ți lai kan nung ți lai” ti kha a si. A sinain biahrennak pi zong va ngei kun hna ai, Hakhapi nih Mirang a pom hna timi an hmuh tikah khan cun Pu Shwe mithmai zong zoh awk a țha ti lo. Con Bik ci zer ve kaw, leklak tiah a ukmi pawl kha a kawh hna i, Ral kan i tu lai ti bang in zei hngal lo, Zahau, Hualngo, pawl le Siizin cheu khat ramtang i aa dupmi pawl tiang in minung thongthum hrawng Tlaisun khua ah a pumh hna. Siizin le Zahau ti pawl hi miraltha taktak cu an rak si ve i, Con bik nih do uh a ti hna ahcun an doh tak ko hna lai, Nain Con Bik Tlaisunpa nih mah bantuk ralțhatnak a ngei lo. A zei ti hmanh in an doh khawh ding hna zong kamkhat ahcun a si fawn lo. A sinain Con bik nih khan mirang hmai ah mithmai tha hmuh a duh ruang ah kha vialte a mi kha a kawh hna a si, nain an i surrender țhiamțhiam. Shwe Gyo phyo kong zong ah zei bia hmanh an chim ngam ti lo i, mirang sin ah Tlaisun nih Shwe Gyo Phyo an chanh ti cu aa dawh lai lo tiah mirang zong an fim ve caah, Tlaisun sinin tlai lem ti loin an mah tlaih in an tlaih i, Pu Con Bik kawipa Pu Shwe cu hri in an thlai i an thah.
Hi zawn ah hngalh a herhmi cu Hakha nih khan Mirang an rak pomhlawm hna ah khan a duh ahcun a pennak chung bakin ralkap minung thong nga in thong hra tiang Hakha ah pumh ve i, cu hnu ah mirang sinah rak i ap ziar ve khawh a si. Cutin rak tuah ve hna seh law, tu chan mipi le kha lio Carey ti nih khan an rak chimthiam ngai ve hna men lai, nain kamkhat lei zoh ah cun ningzak thil a si. Ralkap a thong in pumh hnu rengreng i, i surrender cu ningzak le a phung a si lomi thil ah hakha nih cun kan rak ruah.

Cutin mirang nih cun Lairam cu an hun uk taktak i, miral țha le ralchia pawl cu an i hliah duahmah i, Mirang uk hnu cun tlaisun pawl cu ritte thi bang an dai i, zei tik hmanh ah an do ngam ti hna lo, nain Raltha Hakha tu nih cun vawitampi a doh leng mang kha tuanbia ah nan hmuh ko lai. Cutikah Carey le Tuck zong nih a donghnak lei ca an țialmi ahcun Con bik bang hna cu putarpa an ti men cang i, Mirang rak kai lo ahcun Tlaisun cu zahau hmanh nih an cil cang ding hna le, Mangkheng, Le Hlawnceu ram an timi vialte cu Hakha ah luh dih an i timh cang nak pawl kha an hmuh. A sinain a tir i ca an țial ciami pawl phiatnolh i a thar țial than cu an zuam ve lo caah, a thok i an hlawimi pawl hna kha an hlawi ning in an chiah ko hna. Tlaisun le hakha dohnak kong a hnu ah an țialmi zong ah mirang nih Hakha deuh kha Minta hmun ah an chiah i, Falam or Tlaisun khua, culio con Bik te Capital zong Hakha țih ruangah a lang in hmuh khawh lonak tlang nih a kulhmi hliap lak ah an va tlaknak kong Carey te nih an chim. A tu i, Falam khi a hlan Falm a si lo, A Tu i, tlaisun khua khi a hlan ahcun falam ti a si, a taw deuh ah Tlaisun khua pakhat a um ve. Cu tlaisun khua cu mirang nih an duah i an hrawh. Falam timi Con Bik te umnak kha an hrawhmi khua tlaisun tiah an sak i, a cung deuh ah mirang nih headquarter an hmannak kha Falam tiah an bunh ve.

Chim duhnak cu Van Cung Nung sawi duh ah a si lo. A cung ah sawi awk tlak zong ah ka ruat lo ka ti cang bang. Nain Lai history dik tak a pemh lomi nih a chim mi paoh nan zumh sual ka ti caah a si. A tu lio ahcun falam kan unau pawl cu an mah le an mah hmanh an i zumh ti lo. Hakha tu nih hin a zum ngai mi kan um hna caah zum tuk duh hna hlah uh. Con bik fak len a si nak zong hi Kawl pa sau lak te a rak ken kawi caah kawl cozah zong nih an cawimawi ve nak ah Bo Cun Beih an ti ve men bia a si. Chim thiam awk pakhat hmanh an um lo. Mirang nih huham an ngei bik rak ti hmanh hna seh law, Hakha ca hrimhrim ahcun huham ngeimi an si bal lo. Hakha tu hi tlanglei le nitlak lei ah ramkau taktak a pentu kan rak si. Lal Lual cu ramtang ah kum thum chung aa thup tiah van cung nung a chimmi zong a lih a si. Zotung le Mara ram lei ah Tlantlang zong hi ukpen le hawikom tampi a rak ngeimi an si, cu an ramuk lei ah an va um ko. Mirang sin an chim ahcun an ra lai i an duah ve lai ti an phan caah an chim lo bia. Sabawngte, Lailenpi lei vialte zong khi Hakha Bawi pawl an rak țhutnak a si. An mah pumpak hrimhrim zaathang Bawipawl an thutnak, an bawinak a si nain mirang an kai ka ah khan an chim ngam hna lo, ziah tiah cun an doh hna tik ah vaa thuhnak ah an hman mi a si. Dr. Sa sa, a lar tuk mi hmanh khi Hakha Zathang phun an si ve caah Mirang ralbawi pakhat a pu i a pu nih a thah, i a meithal aa lak, cu tikah Lailenpi cu a upa uknak a si caah ka u sin ah ka vaa thup lai tiah a va thup mi a si. Cu i a tefa cu Dr. SaSa khi a si.

Cucaahcun Van cung nung nih lih le lih in Tlaisun sungh hnu in Chinram cu mirang kuttang ah a tla a timi le Hakha-thantlang kan kong pakhat hmanh aa pehtlai lo. An mah Falam peng pawl an tla a ti si cun a zia um deuh. Nai zong ah Chin State cozah nih Holh panga cawn ding ah pyithawngsuh sin ah an kuatmi le pyithawngsuh zong nih a hna tlakmi ah a buai. Zei ruang ah holh paruk a si lo a ti. Matu kong a chim. Matu, Zotung ti bantuk aa chim ter, a phanmi cu Holh panga chung ah Matu holh aa tel lo ruangah hakha holh matu ram ah a karh than lai ti a phan a lang. An Falam holh tu cu khua zei ram akauhnak ding a um ti lo cu a fiang ko caah mu. Tribal holh pawl daw ngai bantuk tein a van i chimter nain aa tinh taktak mi cu hakha doh ziar kha a si. Cucaahcun hi pa chimmi paoh hi rak share len hlah uh. Zum thlu fawn hlah uh. Mi lih zong hi an lih thlu ve lo ti a si bang, a lih thlu ve lo nak cu a um ko nain Hakha he pehtlai cun aa tinhmi a tha bal lo.
Credit: Siang Bawi